Zelfportret

Dit zelfportret maakte Jan Mankes (1889-1920) in 1915, op 26-jarige leeftijd. Datzelfde jaar trouwde hij met zijn grote liefde Annie Zernike (1887-1972), de eerste vrouwelijke dominee van Nederland. In maart 1916, toen het echtpaar inmiddels in Den Haag woonde, kreeg Mankes de eerste symptomen van tuberculose. Na Mankes’ dood in 1920 schreef kunstcriticus en latere museumdirecteur Abraham (Bram) Hammacher (1897-2002) over dit zelfportret: ‘Dit is wie teveel aanschouwt, wie ziek is van weergaloos aanschouwen, wie reeds weggaat. En in zijn blik is al de verwondering over de wereld, die zijn ogen nog zien, terwijl hij innerlijk bereids weg is’ – dat was achteraf geredeneerd, want dit zelfportret is van voor de diagnose. Annie was van mening dat Jan, ook al had hij een zwakke lichamelijke gezondheid, geestelijk sterk en nuchter in het leven stond, maar misschien wel intenser voelde dan anderen. Mankes wist al vroeg dat hij kunstenaar wilde worden. Op zijn vijftiende verhuisde hij met zijn ouders naar Delft, waar hij aan het werk ging in ‘t Prinsenhof, een atelier voor gebrandschilderd glas. Daarna volgde hij een tekencursus aan de Haagse kunstacademie. In 1908 besloot Mankes om als zelfstandig kunstenaar zijn brood te gaan verdienen.